Pranie pieniędzy w kryptowalutach - jakie są linie obrony?

Pranie pieniędzy to w polskim prawie przestępstwo z art. 299 Kodeksu karnego, zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W typie kwalifikowanym (działanie w porozumieniu z innymi osobami lub osiągnięcie znacznej korzyści majątkowej) kara wynosi od roku do 10 lat. Kryptowaluty nie tworzą tu osobnego przestępstwa - są jedynie narzędziem, które ze względu na pseudonimowość i szybkość transakcji bywa wykorzystywane do ukrywania pochodzenia środków. Dlatego obrona koncentruje się na klasycznych elementach z art. 299 KK: pochodzeniu środków z czynu zabronionego oraz świadomości i zamiarze oskarżonego.

Kluczowe linie obrony

Najczęstsze i merytorycznie uzasadnione kierunki obrony to: brak świadomości co do bezprawnego pochodzenia środków (art. 299 § 1 KK wymaga umyślności - sam fakt korzystania z kryptowalut nie dowodzi zamiaru); brak wykazania tzw. przestępstwa bazowego, czyli źródła, z którego miałyby pochodzić wartości majątkowe; oraz kwestionowanie wiarygodności dowodów z analizy blockchain i sposobu przypisania konkretnych portfeli oskarżonemu. Należy podkreślić, że pseudonimowość sieci blockchain działa w obie strony - utrudnia jednoznaczne powiązanie adresu portfela z konkretną osobą bez dodatkowych dowodów.

Błędy proceduralne i legalność dowodów

Istotnym elementem obrony jest weryfikacja, czy materiał dowodowy zgromadzono zgodnie z prawem: czy przeszukania i zabezpieczenie nośników miały podstawę procesową, czy zachowano łańcuch dowodowy danych cyfrowych i czy ewentualna kontrola operacyjna była legalna. Dowody pozyskane z naruszeniem przepisów mogą być skutecznie podważane. W sprawach transgranicznych, typowych dla kryptowalut, znaczenie ma też prawidłowość pomocy prawnej i pozyskania danych od giełd zagranicznych.

Obowiązki AML/KYC a dobra wiara

Polska ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nakłada na instytucje obowiązane (w tym podmioty świadczące usługi w zakresie walut wirtualnych) obowiązki KYC i raportowania. Wykazanie, że oskarżony stosował procedury należytej staranności, weryfikował kontrahentów i działał zgodnie z obowiązkami AML, może wspierać tezę o braku zamiaru i działaniu w dobrej wierze. Naruszenie obowiązków AML to odrębna odpowiedzialność (administracyjna i karna instytucji obowiązanej), nie należy jej mylić z samym przestępstwem prania pieniędzy.